ผ้าไทยหลากถิ่นในแผ่นดินสยาม

นับแต่โบราณกาลมา สยามเป็นสังคมพหุวัฒนธรรมที่ประกอบด้วยผู้คนหลากหลายเชื้อชาติศาสนาเผ่าพันธุ์อยู่รวมกันภายใต้ร่มพระบรมโพธิสมภาร แต่ละท้องถิ่นจึงมีวัฒนธรรมที่แตกต่างกันอันสะท้อนผ่านอัตลักษณ์ประจำถิ่น หนึ่งในนั้นคือการแต่งกาย อันปรากฏเป็นประจักษ์หลักฐานผ่านภาพจดหมายเหตุและภาพเก่าต่าง ๆ อาทิ ภาพถ่ายของเจ้านายฝ่ายเหนือในเครื่องแต่งกายแบบดั้งเดิม เช่น เจ้าทิพเกสร และเจ้าอุบลวรรณา (อุบลวัณณา) ธิดาพระเจ้ากาวิโลรสสุริยวงศ์กับแม่เจ้าอุสา เจ้าพรหมลือ และเจ้าทิพวรรณ ณ ลำปาง พระราชชายา เจ้าดารารัศมี เองแม้ประทับในราชสำนักสยามแต่ก็ยังฉลองพระองค์ด้วยผ้าซิ่นแบบล้านนาและมิได้ตัดพระเกศาตามแบบนิยมของเจ้านายฝ่ายในสมัยนั้น หรือภาพขุนนางข้าราชการหัวเมืองปักษ์ใต้แต่งกายในชุดพื้นเมืองก็มีตัวอย่างปรากฏให้เห็น เช่น พระยาพิทักษ์ธรรมสุนทร (ตนกูเด) เมืองตานี และพระยาณรงค์ฤทธิ์ศรีประเทศ (ตนกูสุไลมาน รงโซ๊ะ) เจ้าเมืองยะลา 

ยามใดที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวและพระบรมวงศานุวงศ์เสด็จประพาสเยี่ยมเยือนหัวเมือง ราษฎรทั้งชาวไทยและนานาชาติพันธุ์ต่างมาเฝ้ารอรับเสด็จเนืองแน่นอยู่เป็นนิจ ดังปรากฏในภาพชนพื้นเมืองเงาะ (ซาไก) จังหวัดพัทลุง รับเสด็จเมื่อคราวพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จฯ ปักษ์ใต้ ชาวม้ง ชาวยาง หรือกะเหรี่ยงเฝ้ารับเสด็จสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าภาณุรังสีสว่างวงศ์ กรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดช ที่นครเชียงใหม่ คราวเสด็จไปตรวจราชการทหาร มณฑลพายัพ พุทธศักราช 2459

เมื่อคราวสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงดำรงตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงมหาดไทย เสด็จตรวจราชการมณฑลต่าง ๆ ได้ทรงรวบรวมภาพวิถีชีวิตความเป็นอยู่ของราษฎรไว้เป็นอันมาก รวมถึงภาพการแต่งกายของราษฎรมณฑลอุดร ทั้งชาวบ้าน ผู้ดี และชนเผ่าต่าง ๆ อาทิ ภูไท กะเลิง ข่ากะโซ่ ซึ่งมีความแตกต่างหลากหลายสะท้อนถึงอัตลักษณ์เฉพาะของชุมชน

ความหลากหลายทางวัฒนธรรมอันสะท้อนผ่านเครื่องแต่งกายคือเสน่ห์ความเป็นไทยที่ข้ามผ่านกาลเวลา เป็นมรดกทางวัฒนธรรมที่ชาวไทยทุกคนควรภาคภูมิใจและสืบสานต่อยอดให้ยั่งยืนยิ่งยงสถาวร

 

เจ้าทิพเกสร (เจ้าเทพไกรสร) พระธิดาในพระเจ้ากาวิโลรสสุริยวงศ์ พระเจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ องค์ที่ 6 
ประสูติแต่เจ้าอุษา เป็นพระชายาในพระเจ้าอินทวิชยานนท์ พระเจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ องค์ที่ 7 
มีพระธิดาสององค์ คือ เจ้าจันทรโสภา และพระราชชายาเจ้าดารารัศมี
รหัสเอกสาร ภ 001 หวญ 54/8

     รหัสเอกสาร 36M/12                                      รหัสเอกสาร ภ 001 หวญ 54/4
เจ้าอุบลวรรณาหรืออุบลวัณณา เป็นธิดาองค์ที่ 2 ของพระเจ้ากาวิโลรสสุริยวงศ์และแม่เจ้าอุษา เป็นพระขนิษฐาของแม่เจ้าทิพเกสร

เจ้าพรหมลือ และเจ้าทิพวรรณ ณ ลำปาง รหัสเอกสาร 18M/72

เจ้าอุตรการโกศล (เจ้าน้อยศุขเกษม ณ เชียงใหม่) และเจ้าบัวชุม ณ เชียงใหม่ บุตรแห่งเจ้าแก้วนวรัฐ 
รหัสเอกสาร 36M/28

พระราชชายา เจ้าดารารัศมี รหัสเอกสาร 9M/51 และ 9M/59

พระราชชายา เจ้าดารารัศมี กับพระญาติวงศ์และข้าราชบริพาร รหัสเอกสาร 9M/52

พระยาพิทักษ์ธรรมสุนทร (ตนกูเด) เมืองตานี รหัสเอกสาร 19M/125

พระยาณรงค์ฤทธิ์ศรีประเทศ (ตนกูสุไลมาน รงโซ๊ะ) เจ้าเมืองยะลา รหัสเอกสาร ภ 001 หวญ 53/16

ขุนนางทางภาคใต้ (ไม่ทราบนาม) รหัสเอกสาร ภ 001 หวญ 53/52

หญิงชาวเมืองหนองคาย ถ่ายในคราวพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงดำรงราชานุภาพ เสด็จตรวจราชการมณฑลอุดร พุทธศักราช 2449
รหัสเอกสาร ภอ 003 หวญ49/8

หญิงผู้ดีเมืองนครพนม มณฑลอุดร พุทธศักราช 2449 รหัสเอกสาร ภอ 003 หวญ49/9

หญิงภูไท มณฑลอุดร พุทธศักราช 2449
(ซ้าย) สวมเสื้อคราม ห่มสไบ ผมเกล้ามวย  (ขวา) พันอกด้วยผ้าแพรลายดอก มุ่นผมสูง
รหัสเอกสาร ภอ 003 หวญ49/55 และรหัสเอกสาร ภอ003 หวญ49/56

หญิงผู้ดีเมืองหนองคาย มณฑลอุดร นุ่งซิ่นไหม สวมเสื้อแขนกระบอก ห่มสไบจีบ ไว้ผมทรงดอกกระทุ่ม
ถ่ายในคราวพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงดำรงราชานุภาพ เสด็จตรวจราชการมณฑลอุดร พุทธศักราช 2449
รหัสเอกสาร ภอ 003 หวญ49/63

หญิงผู้ดีเมืองนครพนม นุ่งผ้าซิ่น ห่มผ้าสไบ เกล้าผมมวย
ถ่ายในคราวพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงดำรงราชานุภาพ เสด็จตรวจราชการมณฑลอุดร พุทธศักราช 2449
รหัสเอกสาร ภอ 003 หวญ49/67

ชายชาวกะเลิง พุทธศักราช 2449 พวกกะเลิงอพยพมาจากล้านช้าง ส่วนใหญ่อาศัยอยู่ที่เมืองสกลนคร มณฑลอุดร 
รหัสเอกสาร ภอ 003 หวญ49/70

หญิงสาวเมืองเรณูนคร มณฑลอุดร ถ่ายคราว สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ เสด็จตรวจราชการมณฑลอุดร พุทธศักราช 2449 
รหัสเอกสาร ภ 001 หวญ 63 ข

ชาวข่ากะโซ่แสดงกะทั่งบั้ง ที่เมืองกุสุมาล์ มณฑลอุดร เมืองกุสุมาลย์ ปัจจุบันคืออำเภอกุสุมาลย์ จังหวัดสกลนคร) 
รหัสเอกสาร ภ 001 หวญ 63 ก/2

ชนพื้นเมืองเงาะ (ซาไก) จังหวัดพัทลุง ถ่ายคราวพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จฯ จังหวัดพัทลุง
รหัสเอกสาร ภ 003 หวญ 26/120

ชาวม้งเฝ้ารับเสด็จสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าภาณุรังสีสว่างวงศ์
กรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดช ที่นครเชียงใหม่ คราวเสด็จไปตรวจราชการทหาร มณฑลพายัพ พุทธศักราช 2459
รหัสเอกสาร ภ 003 หวญ 57/3

ชาวยาง หรือกะเหรี่ยง เฝ้ารับเสด็จสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าภาณุรังสีสว่างวงศ์
กรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดช ที่นครเชียงใหม่ คราวเสด็จไปตรวจราชการทหาร มณฑลพายัพ พุทธศักราช 2459
รหัสเอกสาร ภ 003 หวญ 57/1

ชนเผ่าลีซอ หรือลีซู มณฑลพายัพ รหัสเอกสาร ภ 001 หวญ 76-7

ชนเผ่ามูเซอ หรือลาหู่ มณฑลพายัพ รหัสเอกสาร ภ 001 หวญ 76-8

ชนเผ่าเมี่ยน เย้า หรือแข่เย้า มณฑลพายัพ รหัสเอกสาร ภ 001 หวญ 76-12

หญิงสาวชาวเงี้ยว มณฑลพายัพ รหัสเอกสาร ภ 001 หวญ 76-13

 

-----------

ผู้เรียบเรียง นางสาวพุธิตา ขำบุญลือ นักจดหมายเหตุชำนาญการ สำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติ กรมศิลปากร

-----------

บรรณานุกรม

สำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติ. ประมวลภาพประวัติศาสตร์ไทย พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จประพาสหัวเมืองปักษ์ใต้และแหลมมลายู. กรุงเทพฯ: สำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติ กรมศิลปากร, 2563.

สำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติ. ประมวลภาพประวัติศาสตร์ไทย “วิถีชีวิต”. กรุงเทพฯ: อมรินทร์พริ้รติ้งแอนด์พับลิชชิ่ง, 2560.

สำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติ. ประมวลภาพประวัติศาสตร์ไทย “วิถีชีวิต” Ways of Life. พิมพ์ครั้งที่ 2. กรุงเทพฯ: สำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติ กรมศิลปากร, 2567.