Page 281 - จดหมายเหตุงานพระบรมศพ

การจัดเตรียมงานพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพ ๑๒๗๙
พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช บรมนาถบพิตร

การดําเนินงานสรางคชสีหและราชสีห

สัตวประจําทิศและสัตวหิมพานต
สัตวประจําทิศและสัตวหิมพานต เปนงานประติมากรรมประดับตกแตงรอบฐานพระเมรุมาศติดพื้นลาน

อุตราวัฏ ที่ถือเปนการสิ้นสุดเขตเขาพระสุเมรุกอนที่จะแผออกสูพื้นลานอุตราวัฏ ซึ่งออกแบบใหมีรูปสัญลักษณอันแสดง
ที่สุดแหงจักรวาล

สมุดภาพไตรภูมิโลกวินิจฉัย สมัยกรุงศรีอยุธยา และสมัยกรุงธนบุรี ฉบับกรมศิลปากร ไดอรรถาธิบายถึงปา
หิมพานตที่แวดลอมเขาพระสุเมรุ วาเปนดินแดนอันประกอบดวยยอดเขา ๘๔,๐๐๐ ยอด มีความสวยงามอุดมสมบูรณ
ดวยมหาสระทั้งเจ็ดและปญจมหานทีที่หลอเลี้ยงพืชพรรณไมและสัตวนานาในปาหิมพานต ทั้งเปนตนกําเนิดของสายนํ้า
ในมหาสมุทรและมหานทีที่หลอเลี้ยงมนุษยโลก มหาสระที่คนไทยรูจักกันดีในวรรณกรรมทางพระพุทธศาสนา และ
วรรณคดีตาง ๆ คือ สระอโนดาต กอปรกับพระราชกรณียกิจสําคัญของพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช

บรมนาถบพิตร นั้นเกี่ยวดวยนํ้าซึ่งหลอเลี้ยงยังความอุดมสมบูรณแกผืนแผนดินทั่วพระราชอาณาจักรเชนกัน
สํานักสถาปตยกรรม กรมศิลปากร จึงออกแบบฐานพระเมรุมาศใหมีสระอโนดาตโอบลอมทั้งสี่ทิศ พรอมดวย

สัตวสําคัญประจําทิศ คือ ชาง สิงห โค และมาที่มีนํ้าไหลออกจากปากสัตวสําคัญลงสูสระอโนดาตแตละทิศอันแสดงถึง
ตนกําเนิดมหาสมุทรและแมนํ้าสําคัญที่ไหลหลอเลี้ยงรอบปาหิมพานต นอกจากนี้ยังแวดลอมดวยเขามออันประกอบดวย
พืชพรรณไมนานาและสัตวหิมพานตหลากหลายพันธุ นับเปนการจําลองเขาพระสุเมรุและปาหิมพานตไวที่พระเมรุมาศ
โดยบริบูรณ

ลักษณะการสรางสัตวสําคัญประจําทิศ ที่ฐานพระเมรุมาศชั้นลานอุตราวัฏสองขางบันไดทางขึ้นสูชาลาชั้นที่ ๑
ติดตั้งไวทิศละ ๑ คู เริ่มจากทิศเหนือเวียนไปทางทิศตะวันออก คือ ชาง สิงห โค และมา ประดิษฐานบนเขารูปหัวสัตว

มีธารนํ้าไหลออกจากปากสัตวหัวสัตวเหลานั้นไปยังสระอโนดาต ซึ่งสรางเปนสระจริงโอบรอบสี่มุมพระเมรุมาศ จากบันได
ทิศหนึ่งไปยังบันไดอีกทิศหนึ่ง ภายในสระอโนดาตมีเขามอที่ประดับดวยพืชพรรณสวยงามและรูปปนขนาดยอสวนลงสี
ของสัตวหิมพานตที่สําคัญลักษณะตาง ๆ เพื่อใหเขากับเรื่องราวความเปนปาหิมพานต

การออกแบบติดตั้งและการกําหนดรายละเอียดรูปลักษณะของประติมากรรมสัตวหิมพานต ชางไดศึกษาจาก
หนังสือไตรภูมิกถา ฉบับกรุงศรีอยุธยา และฉบับกรุงธนบุรี จิตรกรรมฝาผนังวัดสุทัศนเทพวราราม สมุดไทย ตําราวัว
เลมที่ ๑ ฉบับหอสมุดแหงชาติ และรูปแบบสัตวหิมพานตที่เคยสรางทํามาแตกอน ประกอบดวยจินตนาการของชาง โดย
คัดเลือกสรางทําเปนชางตระกูลพรหมพงศ ๑๐ หมู และสัตวผสมชาง สิงห ๔ ตระกูล และสัตวผสมสิงห โค ๘ ตระกูล

และสัตวผสมโค มา ๔ ตระกูล และสัตวผสมมา นอกจากนี้ยังมีสัตวหิมพานตอื่น ๆ และสัตวที่เกี่ยวเนื่องในโครงการ
พระราชดําริสอดแทรกไวดวยบางสวน รวม ๘๔ ชนิด จํานวน ๑๘๔ ตัว ดังนี้

1279